Zasady zrównoważonej gospodarki leśnej w Polsce

Podstawy prawne

Głównym aktem regulującym gospodarkę leśną w Polsce jest ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz.U. z 2023 r. poz. 1356 t.j.). Definiuje ona lasy jako szczególny składnik środowiska, określa zasady ich ochrony i kształtowania oraz organizuje system zarządzania lasami publicznymi poprzez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe.

Uzupełnieniem są przepisy ustawy o ochronie przyrody (2004 r.), ustawy o planowaniu przestrzennym oraz rozporządzeń Ministra Klimatu i Środowiska dotyczących gatunków chronionych i obszarów Natura 2000.

Lasy Państwowe — struktura zarządzania

Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe zarządza ponad 77% powierzchni lasów w Polsce — ok. 7,1 mln hektarów. Organizacja działa w oparciu o strukturę trzystopniową: Dyrekcja Generalna, 17 regionalnych dyrekcji LP i ok. 430 nadleśnictw. Każde nadleśnictwo jest jednostką gospodarczą odpowiedzialną za lasy na swoim terenie i prowadzi własną rachunkowość.

Lasy prywatne stanowią ok. 17% ogółu. Ich właściciele mają obowiązek stosowania się do zapisów planu urządzenia lasu lub uproszczonego planu urządzenia lasu sporządzonego przez starostę.

Plany urządzenia lasu

Podstawowym dokumentem planistycznym jest plan urządzenia lasu (PUL), sporządzany na 10 lat. Zawiera on opis stanu lasu (taksacja), wyniki analizy urządzeniowej oraz zadania gospodarcze — w tym maksymalny etat cięć, czyli dopuszczalne rozmiary pozyskania drewna w danej dekadzie.

Dla lasów ochronnych wyznaczonych na terenach wodochronnych, glebochronnych i uzdrowiskowych obowiązują bardziej restrykcyjne zasady cięć. Plan jest zatwierdzany przez Ministra Klimatu i Środowiska lub starostę (dla lasów niepaństwowych).

Taksacja leśna

Taksacja to inwentaryzacja zasobów drzewnych: pomiary pierśnic, wysokości drzew, określanie wieku drzewostanów i ich składu gatunkowego. Wyniki taksacji są podstawą do obliczenia zasobów drewna i planowania etatu. W nadleśnictwach LP taksacja jest prowadzona metodami terenowymi i uzupełniana o dane lotnicze (LiDAR, zdjęcia lotnicze).

Certyfikacja FSC i PEFC

Polska jest jednym z liderów w Europie pod względem powierzchni lasów objętych certyfikacją odpowiedzialnej gospodarki leśnej. Lasy Państwowe posiadają oba certyfikaty:

• FSC (Forest Stewardship Council) — certyfikat wydawany przez niezależną organizację. Wymaga spełnienia 10 zasad i 70 kryteriów obejmujących aspekty środowiskowe, społeczne i ekonomiczne.
• PEFC (Programme for the Endorsement of Forest Certification) — europejski system certyfikacji, uznawany za równoważny z FSC w zakresie zrównoważonego zarządzania.

Certyfikacja umożliwia oznaczanie produktów z polskiego drewna logo FSC lub PEFC, co jest wymagane przez wielu odbiorców na rynkach europejskich i globalnych.

Zasada trwałości lasu

Centralna zasada polskiego prawa leśnego — trwałość lasu — oznacza, że las powinien być utrzymany i odtwarzany po wycięciu, a pozyskanie drewna nie może przekraczać przyrostu rocznego drzewostanów. Lasy Państwowe co roku sadzą kilkaset milionów sadzonek na powierzchniach zrębowych i halizn, zapewniając ciągłość pokrywy leśnej.

Cięcia sanitarne i kontrola szkodników

Obok cięć planowych (rębnych) w lasach wykonuje się cięcia sanitarne — usuwanie drzew porażonych przez owady i grzyby. Największym wyzwaniem są gradacje kornika drukarza (Ips typographus), szczególnie nasilone w borach świerkowych w strefie Beskidów, Sudetów i Puszczy Białowieskiej po latach susz 2017–2020. Zasady prowadzenia cięć sanitarnych są regulowane przez LP, ale w obszarach Natura 2000 wymagają uzgodnień z RDOŚ.

Odnowienie lasu

Po wykonaniu zrębów zupełnych lub złomów wiatrowych teren podlega obowiązkowemu odnowieniu w ciągu 5 lat. Preferowane jest odnowienie naturalne tam, gdzie warunki glebowe i klimatyczne na to pozwalają. W przypadku borów sosnowych na siedliskach ubogich stosuje się masowe sadzenie sadzonek z gatunkami rodzimymi.